Allerlei vormen van activisme
Activisme is een begrip waar ik me al mijn hele leven verbonden mee voel. Er zijn veel verschillende manieren om activistisch te zijn; je kunt het low-key doen door vanuit huis af en toe een petitie te ondertekenen of een goed doel te steunen, of meer betrokken door mee te doen met demonstraties of concrete afspraken te maken met maatschappelijke actoren. Ik bevind me meestal in de eerste, maar ook af en toe in de tweede categorie; ik heb bij verschillende soorten demonstraties meegedaan, wat kleine acties georganiseerd en af en toe zelfs kleine succesjes geboekt. Soms voelt activistisch zijn nutteloos, maar dat is het zelden, ook al zie je als individu meestal niet direct de impact. Belangrijk om in gedachte te houden is: het gaat niet om één actie, maar om het signaal dat verandering nodig is. En je hoeft maar een paar procent te overtuigen om verandering teweeg te brengen.
Fun fact; in België worden activisten ook wel militanten genoemd; ik zou mezelf juist uitgesproken pacifistisch noemen, dus dat lijkt een tegenstrijdigheid. Dat is het niet, want het is bedoeld in de betekenis van strijdlustigheid, en ik ben juist wél voorstander van een vreedzame strijd.
Hypocriet of niet
Vaak wordt activisten verweten dat ze hypocriet zijn; bijvoorbeeld als iemand wel eens een vliegvakantie heeft geboekt, maar ook demonstreert tegen de uitbreiding van Schiphol. Ik geloof dat iedereen in meer of mindere mate altijd wel een beetje hypocriet is; de briljante serie The Good Place leert ons dat een leven zonder moreel verkeerde beslissingen niet alleen compleet absurd is, maar ook onmogelijk. De wereld is veel te complex om de gevolgen van een simpele beslissing te kunnen overzien, laat staan dat je rekening kunt houden met alle opportunity costs, oftewel alle andere dingen je in plaats daarvan had kunnen doen. Het verwijt van hypocrisie is dan ook een dooddoener waarmee men de discussie afleidt van het echte onderwerp. Het is zeker mogelijk om je uit te spreken voor een bepaald standpunt, wat mij betrft juist ook als de gevolgen daarvan impact zouden hebben op je leven en je eigen beslissingen. Je toch durven uitspreken in zo’n situatie is vaak juist een toonbeeld van moed.
Activist én ambtenaar
Soms is het moeilijk om activistisch te zijn, zeker in combinatie met een baan zoals ambtenaar. Als ambtenaar heb ik een aantal keer de eed of belofte afgelegd, wat inhoudt dat ik me op zorgvuldige en integere wijze inzet voor het algemeen belang. Het kan echter voorkomen dat beleid van de organisatie waar je werkt botst met je eigen kernwaarden. Ik denk dat dit moet kunnen, zolang er nog steeds handelingsperspectief is; als je vindt dat je bepaalde taken niet kan uitvoeren, moet dat altijd bespreekbaar zijn en moet er ook binnen de organisatie een valide weg voor kritiek zijn. Soms leidt dat er zelfs toe dat mensen zich openlijk rechtstreeks verzetten tegen beleid van hun organisatie, bijvoorbeeld de bekende memo Palmen over de kinderopvangtoeslagenaffaire.
Dit soort gedrag kan zeker impact hebben, positief of negatief, maar wordt vaak niet in dank afgenomen door de rest van de organisatie. Dat is ergens ook wel het risico van het vak en maakt het lastig, zeker als directe collega’s eenmaal weten wat je standpunt is en dat je kritisch bent op een bepaald beleid of werkwijze.
Maar het alternatief is wat mij betreft nog veel erger. Als je je hele werkende leven kritiekloos doorbrengt en simpelweg alle opdrachten uitvoert die je krijgt toegewezen, heb je wat mij betreft weinig echte impact gehad op datgene wat je hebt belooft; het algemeen belang op zorgvuldige en integere wijze dienen. Het einde van het gedicht Een mens is meer vat het perfect samen:
Blijf niet mokkend aan de kant staan
Stel een daad en toon je moed
Laat je woede hand in hand gaan
Met het goede dat je doet