Digitale onafhankelijkheid in het groot

Allereerst een kleine disclaimer: in mijn werkende leven maak ik me als ambtenaar vaak (te) druk om zaken als digitale onafhankelijkheid op organisatorisch, nationaal en Europees niveau. Zo heb ik me onlangs nog kwaad gemaakt over de mogelijke overname van Solvinity, de dienst die de infrastructuur van DigiD beheert. Mocht je dat soort onderwerpen ook interessant vinden, dan kan ik Bert Hubert’s artikelen aanraden. Daarin worden vaak mooie en gedetailleerde overzichten gemaakt van de situatie rondom digitale (on)afhankelijkheid in het groot (spoiler: het gaat niet goed).

…maar ook in het klein

Vandaag ga ik daar niet over schrijven. De meeste mensen werken bij organisaties waar ze geen of beperkte invloed hebben op strategie, aanbestedingen en leveranciers, dus het grote verhaal is dan een ver-van-mijn-bed-show. Waar ik meer benieuwd naar ben, is digitale onafhankelijkheid in het klein. Stel dat de wereld letterlijk of figuurlijk in de fik staat, een steeds realistischer scenario, hoeveel impact heeft dat op ons, de gebruikers van digitale middelen? Kunnen we nog de noodzakelijke dagelijkse taken uitvoeren, zoals informatie vinden en contacten onderhouden met vrienden en familie?

Waarom

Over de nut en noodzaak van digitale onafhankelijkheid kan ik lang uitwijden, maar dat lijkt me niet nodig. Samenvattend zit het als volgt in elkaar: als jij een dienst van een techbedrijf gebruikt, ben je daarvan in zekere mate afhankelijk. Als dat bedrijf een Amerikaans bedrijf is, en dat is het meestal, kan de VS op elk moment besluiten de toegang te weigeren en in sommige gevallen zelfs alle data inzien. Dit is met name een risico voor de zogeheten big tech, de grote bedrijven die vaak als hulpmiddel dienen voor overheidsingrepen. Zo is bijvoorbeeld Microsoft in 2025 in het nieuws geweest omdat zij onder politieke druk belangrijke e-mailaccounts heeft afgesloten. Met de onvoorspelbaarheid van de Amerikaanse regering is dit onderwerp dus actueler dan ooit. Het doel van dit verhaal is niet om 100% digitaal onafhankelijk te worden; dat is ook niet realistisch. Het is echter wel goed om te weten wat de mogelijkheden zijn zodat iedereen een eigen risico-afweging kan maken.

Voorwaarden

Ik wil me dus verdiepen in wat wij zelf, vanuit huis, kunnen doen om de digitale onafhankelijkheid te vergroten. Daarbij ga ik uit van de volgende voorwaarden:

  • Vergelijkbare functionaliteiten als bestaande diensten
  • Het liefst Europese alternatieven - die vallen onder de meer privacyvriendelijke EU wetgeving
  • Het liefst open source - voor inzicht in het product onder de motorkap

Voor de alternatieve opties maak ik onder andere gebruik van European Alternatives en Go European, handige sites om te zoeken naar alternatieven.

Onderwerpen

Zoekmachines

Informatie vinden is één van de primaire taken van het internet, dus het lijkt me logisch om daar te beginnen. Hier zal ik eerlijk over zijn; de meeste zoekmachines gaan niet zulke goede resultaten geven als Google. Toch kan er een reden zijn om (gedeeltelijk) over te stappen. Een probleem met de grote zoekmachines is dat AI resultaten en gesponsorde resultaten boven de echte zoekresultaten worden getoond, die niet per se accuraat of gewenst zijn. Daarnaast worden er tracking-profielen opgebouwd, die weer worden gebruikt voor gerichte advertenties. Wil je dit niet, dan is het misschien toch verstandig om verder te kijken. European Alternatives suggereert dan bijvoorbeeld Ecosia, een zoekmachine met focus op CO₂-compensatie. Over de zin en onzin van CO₂-compensatie heeft Follow the Money een prachtig boek geschreven: Wie betaalt, mag vervuilen. Ik zou als alternatief waarschijnlijk zelf DuckDuckGo aanraden, een (Amerikaanse) zoekmachine die minder tracking en AI bevat dan de gangbare zoekmachines, met nog steeds goede resultaten en zelfs wat extra features.

Browsers

Met browsers is het niet veel beter gesteld dan met zoekmachines. De veruit populairste browser is Google Chrome. Daar komt een soort vervelend netwerkeffect bij; de meeste websites worden gebouwd en getest voor Chrome, dus vaak werken ze minder goed in andere browsers. Ik gebruik zelf mijn hele leven al Firefox, maar moet bekennen dat de gebruikerservaring een stuk slechter is dan Chrome. Naast de hierboven genoemde Ecosia, die ook een browser heeft, noemt European Alternatives ook LibreWolf. Dat is een vrij recente open source fork van Firefox. Deze ben ik nu aan het testen en bevalt goed, maar je zult hierbij dus wel voor lief moeten nemen dat sommige websites niet goed werken.

E-mail

Hier begint het toch wel echt pijnlijk te worden. Er zijn weinig goede alternativen voor e-mail, als je voorbij Outlook en Gmail kijkt. Het is ergens wel te begrijpen; e-mail hosten is iets waar zelfs beroepsmatige ICT’ers regelmatig hoofdpijn van krijgen, want voor je het weet staat een e-maildomein op een spamlijst en wordt de e-mail nergens meer vertrouwd. De enige realistische alternatieve optie die ik hier zal noemen is Proton Mail, maar deze mist een aantal handige integraties die Gmail bijvoorbeeld wel heeft. Daarnaast biedt de gratis tier slechts 1GB opslagruimte.

Office suites

Voor privé-gebruik is Office niet zo belangrijk; ik heb zelden de drang gevoeld om een hele fancy PowerPoint-presentatie te maken in mijn vrije tijd. Daarom stel ik aan een office suite ook niet zulke hoge eisen. LibreOffice is goed genoeg en biedt vrijwel alle functies die Microsoft Office ook biedt, ook al ziet de interface er nogal verouderd uit.

Berichten

WhatsApp is al zolang ik me kan herinneren de meest gebruikte berichten-app. Appen is zelfs opgenomen in de Nederlandse taal. Berichten-apps zijn misschien wel het moeilijkste om van over te stappen, want het netwerkeffect is ijzersterk; degene aan wie je berichten wilt sturen, moet ook dezelfde berichten-app hebben. De (Amerikaanse) open source app Signal is eigenlijk het enige goede alternatief en krijgt gelukkig wel steeds meer gebruikers; ik ben zelf ook al lange tijd actief op Signal en merk dat het langzaam maar zeker populairder wordt.

Vervolg

Dit was een eerste inkijkje in wat er nu al mogelijk is qua alternatieven. Er is duidelijk nog een lange weg te gaan, maar sites als European Alternatives en Go European bieden toch voorzichtig inzicht in wat er al is en misschien nog belangrijker, ze laten zien wat er nog niet is en waar nog kansen liggen. De komende tijd zullen nog meer verhalen volgen over digitale onafhankelijkheid, omdat het een onderwerp is waar ik vaak over na denk en wat in steeds grotere mate invloed heeft op het dagelijks leven.